De vroegste vorm van railvervoer

Rails werden voor het eerst gebruikt in de industrie. Daar-mee is het industriespoor eigenlijk de vroegste vorm van railvervoer. Buiten Nederland werd het spoor al in de 16e eeuw ingezet voor het vervoer van delfstoffen in de mijn-bouw. In de loop der tijden bleek de trein ook nuttig te zijn als vervoermiddel voor mensen, maar het industriespoor bleef nog lange tijd een belangrijke toepassing van het railvervoer.

In Nederland wordt in 1820 voor het eerst melding gemaakt van industriespoor, ook al in de mijnbouw. In de loop van de 19e en 20e eeuw verspreidt het industriespoor zich door heel Nederland. Van de Staatsmijnen die in zuidelijk Limburg een enorm spoorwegnet exploiteerden tot de talloze fabrieken en fabriekjes met soms niet meer dan een enkel spoortje. Vaak werd gebruikt gemaakt van licht (smal) spoor, dat eenvoudig kon worden verplaatst en aangepast aan het werk en de locatie. Dit was een zeer flexibel systeem, dat bijvoorbeeld ook handig was voor aannemers die steeds op verschillende plaatsen werkten. De locomotieven en de wagens van het industriespoor waren doorgaans klein en eenvoudig.

Na de tweede wereldoorlog kreeg het industriespoor steeds meer concurrentie van andere transportmiddelen, zoals (off road) vrachtwagens, vorkheftrucks en persleidingen. Inmiddels is deze tak van railvervoer in ons land groten-deels uitgestorven. Wel hebben enkele grote bedrijven, zoals Hoogovens, nog industriespoor in gebruik. Dergelijke bedrijven zijn op het normale spoorwegnet aangesloten.

Hieronder wordt schematisch enkele belangrijke ontwikkelingen in de geschiedenis van het railvervoer op industriespoorlijnen weergegeven.

1820

Introductie industriespoor in Nederland bij de Dominiale Mijnen in Limburg. Voortbeweging met handkracht.

1839

Vroegste vermelding van bovengronds industriespoor in Nederland bij een suikerraffinaderij in Oosterbeek (Gld).

1858

Experiment met licht smalspoor op landbouwbedrijf Van Amersfoordt in Haarlemmermeerpolder

1862

Machinefabriek Backer & Rueb bouwt de eerste smalspoorstoomlocomotief in Nederland.

1870>

Industriële Revolutie brengt een ongekende ontwikkeling van het verkeer met zich mee, ook op kleinere schaal. Op fabrieksterreinen, bij grote bouwwerken en bij de winning van delfstoffen wordt industriespoor wordt ingezet.

1870>

Bij grote waterstaatkundige werken (Noordzeekanaal, Nieuwe Waterweg; aanleg havens, kanalen, bruggen) wordt gebruik gemaakt van industriespoor.

1875

Eerste stoomlocomotief bij industrieel normaalspoor in een fabriek (Petrus Regout te Maastricht (L).

1877

Decauville levert eerste bruikbare smalspoorstoom-locomotief in Nederland aan een kermisexploitant.

1879

Fa Figee in Haarlem begint in Nederland met de verhuur van industrieel smalspoor.

1880

Toepassing van vuurloze stoomlocomotieven op fabrieksterreinen waar brandgevaar bestaat.

1891

Fa Oving begint met verhuur van smalspoormaterieel aan aannemers.

1912

Oprichting fa Goudriaan (Spoorijzer) te Delft. Verhuur, verkoop en productie industrieel smalspoormaterieel.

1914

Eerste persluchtlocomotieven in de Nederlandse kolenmijnen in Limburg.

1918>

Na WO I verkoop van licht smalspoormaterieel uit oorlogsboedels aan civiele gebruikers, ook in Nederland.

1919

Start bouw Hoogovens IJmuiden (N-H) met uitgebreid industrieel normaalspoor- en smalspoornet.

1920>

Brede toepassing verbrandingsmotortractie bij het industriespoor.

1920-1940

Bloeitijd "aannemerssmalspoor" (stadsuitbreidingen, ontginningen, kanalen, snelwegen, Zuiderzeewerken).

1921

Fa Ducroo & Brauns te Weesp begint met bouw en verkoop van stoomlocomotieven voor industrieel normaal- en smalspoor.

1925>

Groei van de steenkoolmijnen leidt tot aanschaf grote aantallen normaalsporige industrielocomotieven.

1940-1945

Wereldoorlog II. Inzet smalspoor door Duitsers, o.a. voor bunkerbouw; veel industrieel spoormateriaal gevorderd.

1945>

Na WO II verkoop van militair materieel voor civiel gebruik. In kader Marshall-hulp levering smalspoor-diesellocomotieven van het Amerikaanse leger aan Nederlandse bedrijven.

1950-1960

Wederopbouwperiode; hoogtepunt gebruik industrieel smalspoor, o.a. door vele bouwprojecten

1953>

Watersnoodramp; inzet smalspoormaterieel t.b.v herstel-werkzaamheden; daarna voor uitvoering Deltawerken

1960-1970

Inzet industriespoor neemt af door concurrentie van andere transportmiddelen, zoals (off-road) vrachtwagen, persleiding en vorkheftruck.

1965

Inzet paardentractie bij het industriespoor wordt beëindigd.

1969

Laatste stoomlocomotief voor industrieel smalspoor buiten dienst bij de steenfabriek IJsseloord in Arnhem.

1975

Laatste stoomlocomotief voor industrieel normaalspoor buiten dienst in de mijnbouw in Limburg.

 

  

 

Meer informatie over industriespoor:

  • Een uitgebreide geschiedenis van het industrieel smalpoor is te vinden op de website van het Nationaal Smalspoor-museum.
  • Van de site van het Nationaal Smalspoormuseum is bovendien lesmateriaal te downloaden waarin op heldere wijze de geschiedenis van het (industrieel) smalspoor uiteen wordt gezet.
  • Ook op de site van het Industrieel Smalspoormuseum is een pagina gewijd aan de geschiedenis van het industrieel smalspoor. Ga op de home-page naar 'Geschiedenis' en 'Wat is smalspoor'.

 


De onderstaande objecten geven met elkaar een beeld van enkele belangrijke ontwikkelingen in de geschiedenis van het industriespoor in ons land.